หรือ การคิดแบบวิเคราะห์
ในการปฏิบัติทางสายกลางตามหลักไตรสิกขา คือ ปัญญา ศีล สมาธิ นั้น พุทธศาสนาถือว่า ปัญญา เป็นหมวดที่มีความสำคัญที่สุดเพราะหากมีแต่สอนให้คนปฏิบัติโดยยึดหมวดศีลและสมาธิด้วยความไม่รู้หรือตกอยู่ในอวิชชาแล้ว ย่อมนำไปสู่ความคิดความเชื่อที่ผิดๆ จนอาจทำให้พุทธภูมิถูกบิดเบือนไปจากเดิมได้
การคิดโดยการใช้เหตุผล ย่อมเป็นทางนำไปสู่การเกิดปัญญาในทางสัมมาทิฏฐิ ไม่ว่าจะเป็นการคิดในทางวิทยาศาสตร์ หรือในกระบวนการคิดทางจิตวิญญาณก็ตาม เช่นเดียวกัน ในทางพุทธศาสนาแนวความคิดแบบวิเคาะห์ถือเป็นแนวทางที่จะนำไปสู่การพัฒนาปัญญา เพื่อทำความเข้าใจกับชีวิตว่า สรรพสิ่งทั้งหลายต่างอยู่อย่างพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันมนุษย์เราจึงมิสมควรมีหรือใช้อภิสิทธิ์ในการเบียดเบียนธรรมชาติเพื่อแสวงหาผลประโยชน์ส่วนตน ธิก นัต ฮานต์ พระภิกษุฝ่ายมหายานได้อธิบายลักษณะของความคิดแบบวเคราะห์ ไว้ดังนี้
" หากเราเข้าถึงสัมมาทิฏฐิในความหมายทางพุทธศาสนาขณะที่นั่งให้จิตเป็นสมาธิอ่านหนังสืออยู่ภายใต้ร่มเงาต้นไม้ใหญ่แหงนมองท้องฟ้าสีคราม เมฆขาวกำลังค่อยๆ ลอยผ่านไปอย่างช้าๆ จะทำให้เราสามารถมองเห็นเมฆก้อนนั้นลอยอยู่บนหน้ากระดาษ เห็นความสัมพันธ์ระหว่างเมฆกับการเกิดฝน เพราะหากไม่มีเมฆบนฟ้า ฝนคงไม่ตกลงสู่ดิน หากดินไร้ฝน ก็คงไร้ต้นไม้และคงไร้กระดาษที่จะนำมาพิมพ์หนังสือ เมฆมีความสำคัญต่อต้นไม้ฉันใด ต้นไม้ก็มีความหมายต่อกระดาษฉันนั้นเพราะหากไม่มีเมฆ ต้นไม้และกระดาษก็จะไม่มี ดังนั้น เมฆต้นไม้ กระดาษ ย่อมเป็นสิ่งที่ต้องพึ่งพาอาศัยกัน
